(Tekst dost\u0119pny na naszej stronie r\u00f3wnie\u017c w wersji ukrai\u0144skoj\u0119zycznej).<\/p>\n\n\n\n
Grup\u0105 szczeg\u00f3lnie wra\u017cliw\u0105 na skutki choroby COVID-19 s\u0105 dzieci i m\u0142odzie\u017c. Chocia\u017c s\u0105 oni mniej nara\u017ceni na ci\u0119\u017ck\u0105 fizyczn\u0105 manifestacj\u0119 tej choroby wywo\u0142an\u0105 wirusem SARS-CoV-2, psychologiczne i edukacyjne skutki pandemii mog\u0105 by\u0107 u nich bardzo powa\u017cne, a czasem b\u0119d\u0105 trwa\u0107 znacznie d\u0142u\u017cej ni\u017c sama pandemia.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Z bada\u0144 naukowych wynika, \u017ce osoby m\u0142ode szczeg\u00f3lnie silnie odczuwaj\u0105 stres zwi\u0105zany z epidemi\u0105 COVID-19 [1,2,3,4,5]. Przyczynia si\u0119 do tego mi\u0119dzy innymi destabilizacja \u017cycia rodzinnego, izolacja od r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w, konieczno\u015b\u0107 zmiany nawyk\u00f3w i utrata bezpiecznej rutyny [6]. L\u0119k i niepewno\u015b\u0107 wzmaga tak\u017ce intensywna ekspozycja na negatywne informacje dotycz\u0105ce pandemii i jej skutk\u00f3w. Dochodzi do tego stres zwi\u0105zany z naturalnymi dla tego wieku zmianami rozwojowymi zar\u00f3wno w sferze biologicznej, jak i spo\u0142ecznej oraz psychologicznej, w tym jako\u015bciowymi zmianami sposobu prze\u017cywania i my\u015blenia.<\/p>\n\n\n\n
Badania pokazuj\u0105, \u017ce szczeg\u00f3lnie negatywny wp\u0142yw na psychologiczn\u0105 kondycje os\u00f3b m\u0142odych ma przymusowe zamkni\u0119cie w domu, kt\u00f3re nie tylko skazuje je na cz\u0119\u015bciow\u0105 bezczynno\u015b\u0107 i izolacj\u0119 od r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w, ale cz\u0119sto pozbawia tak potrzebnej w wieku rozwojowym prywatno\u015bci i intymno\u015bci [2,3,7]. M\u0142odzie\u017c, szczeg\u00f3lnie ta u progu dojrza\u0142o\u015bci, mo\u017ce niepokoi\u0107 si\u0119 tak\u017ce gorszymi perspektywami na przysz\u0142o\u015b\u0107: pandemia mo\u017ce zniweczy\u0107 ich marzenia, d\u0105\u017cenia i nadzieje na sukces. Dodatkowo, w sytuacji, gdy wielu rodzic\u00f3w i opiekun\u00f3w boryka si\u0119 z powa\u017cnymi trudno\u015bciami, osoby m\u0142ode mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 ofiarami przemocy s\u0142ownej, psychicznej i fizycznej, do\u015bwiadczanej bezpo\u015brednio lub po\u015brednio [1]. Zamkni\u0119cie dzieci i m\u0142odzie\u017cy w domach sprawia, \u017ce wi\u0119cej czasu sp\u0119dzaj\u0105 one w sieci.<\/p>\n\n\n\n
I wprawdzie internet pozwala im na nauk\u0119, zabaw\u0119 i utrzymywanie wi\u0119zi z r\u00f3wie\u015bnikami, ale korzystanie z niego bez nadzoru sprzyja kontaktowi ze szkodliwymi tre\u015bciami. W warunkach przeniesienia wielu aktywno\u015bci \u017cyciowych do internetu, przenosi si\u0119 tam te\u017c przemoc r\u00f3wie\u015bnicza. UNICEF w swoim dokumencie<\/a> zwraca uwag\u0119 na to, \u017ce podczas pandemii COVID-19 coraz wi\u0119ksza liczba ma\u0142ych dzieci korzysta z r\u00f3\u017cnych narz\u0119dzi internetowych, w tym komunikator\u00f3w i gier. Maj\u0105 one jednak ograniczone do\u015bwiadczenie w u\u017cywaniu internetu i mog\u0105 by\u0107 mniej odporne na niekorzystne, w tym krzywdz\u0105ce zachowania innych w internecie. Rodzice i opiekunowie powinni by\u0107 wyczuleni na sygna\u0142y sugeruj\u0105ce, \u017ce ich podopieczni do\u015bwiadczaj\u0105 n\u0119kania w internecie. Wa\u017cne jest te\u017c, aby upewnili si\u0119 oni, czy prywatno\u015b\u0107 w aplikacjach, z kt\u00f3rych korzystaj\u0105 dzieci (np. Facebook czy Instagram), jest ustawiona tak, aby jak najmniej wra\u017cliwych danych osobowych (data urodzenia, numer telefonu, adres itd) by\u0142o dost\u0119pnych publicznie. Zapewnienie dzieciom i m\u0142odzie\u017cy bezpiecznego korzystania z interentu jest dla wielu rodzic\u00f3w, opiekun\u00f3w i nauczycieli ogromnym wyzwaniem, dlatego powinni oni mie\u0107 zapewnione specjalistyczne doradztwo i wsparcie r\u00f3wnie\u017c w tym wzgl\u0119dzie.<\/p>\n\n\n\n Do\u015bwiadczanie przez osoby m\u0142ode r\u00f3\u017cnych form stresu, tak jak to si\u0119 dzieje w pandemii, mo\u017ce prowadzi\u0107 do pojawienia si\u0119 lub nasilenia szeregu chor\u00f3b psychicznych, jak depresja lub zaburzenia psychotyczne [1,4,7,8]. U niekt\u00f3rych mo\u017ce prowadzi\u0107 do zaburze\u0144 zachowania, jak samob\u00f3jstwa i samookaleczenia, zaburzenia jedzenia, snu, lub przemoc wobec innych [3,8,9,10]. Doznawanie po\u015brednio b\u0105d\u017a bezpo\u015brednio akt\u00f3w przemocy psychicznej i fizycznej we wczesnym wieku mo\u017ce trwale upo\u015bledzi\u0107 rozw\u00f3j zdolno\u015bci poznawczych, emocjonalnych i spo\u0142ecznych. Sprzyja tak\u017ce rozwojowi w przysz\u0142o\u015bci zaburze\u0144 psychosomatycznych i psychiatrycznych, uzale\u017cnie\u0144 czy my\u015bli samob\u00f3jczych [1].<\/p>\n\n\n\n Czas pandemii i okresowe w nim zamkni\u0119cia szk\u00f3\u0142, dobitnie pokaza\u0142y jak wa\u017cna jest powszechna szko\u0142a nie tylko w dostarczaniu podstawowej wiedzy m\u0142odym cz\u0142onkom spo\u0142ecze\u0144stwa, ale te\u017c jako instytucja umo\u017cliwiaj\u0105ca ich prawid\u0142owy rozw\u00f3j [11]. System zdalnego nauczania sprawia, \u017ce u wielu dzieci narastaj\u0105 problemy edukacyjne i coraz trudniejsze do odrobienia zaleg\u0142o\u015bci. Dost\u0119pne badania empiryczne wskazuj\u0105, \u017ce wiosenna, pierwsza fala epidemii ju\u017c pogorszy\u0142a wyniki edukacyjne rocznik\u00f3w dotkni\u0119tych zamkni\u0119ciem szk\u00f3\u0142, oraz zwi\u0119kszy\u0142a nier\u00f3wno\u015bci pomi\u0119dzy szko\u0142ami i pomi\u0119dzy uczniami [12]. Natomiast na podstawie bada\u0144 naukowych dost\u0119pnych jeszcze przed pandemi\u0105 mo\u017cemy pr\u00f3bowa\u0107 szacowa\u0107, jaka mo\u017ce by\u0107 ekonomiczna skala skutk\u00f3w tych przerw i zaleg\u0142o\u015bci w nauce. Wy\u0142\u0105czenie z nauczania szkolnego r\u00f3wne stracie 1\/3 roku szkolnego prowadzi do straty w przysz\u0142ych indywidualnych zarobkach \u015brednio o 3% przez ca\u0142\u0105 d\u0142ugo\u015b\u0107 trwania \u017cycia [13]. Ze wzgl\u0119du na ju\u017c obserwowane r\u00f3\u017cnice we wp\u0142ywie zamkni\u0119cia szk\u00f3\u0142 na wyniki uczni\u00f3w, mo\u017cna oczekiwa\u0107, \u017ce przysz\u0142e dochody dotkni\u0119tych pandemi\u0105 rocznik\u00f3w b\u0119d\u0105 nie tylko ni\u017csze, ale b\u0119d\u0105 te\u017c charakteryzowa\u0107 si\u0119 wy\u017cszymi nier\u00f3wno\u015bciami.<\/p>\n\n\n\n Ze wzgl\u0119du na globalny charakter przerw w nauce, straty ekonomiczne mog\u0105 wyst\u0105pi\u0107 nie tylko na poziomie indywidualnym, ale r\u00f3wnie\u017c na poziomie ca\u0142ej gospodarki. W optymistycznym scenariuszu \u2013 gdy nieprawid\u0142owo\u015bci w funkcjonowaniu systemu szkolnictwa b\u0119d\u0105 \u0142\u0105cznie trwa\u0142y jedynie oko\u0142o po\u0142owy roku szkolnego, straty w gospodarce kraju mog\u0105 wynie\u015b\u0107 nawet powy\u017cej 1,5% PKB (Produktu Krajowego Brutto) przez najbli\u017csze kilkadziesi\u0105t lat [13]. Wynika to ze strat w nabywaniu umiej\u0119tno\u015bci poznawczych przez dzisiejsze dzieci i m\u0142odzie\u017c, kt\u00f3re w doros\u0142ym \u017cyciu mog\u0105 prze\u0142o\u017cy\u0107 si\u0119 na ni\u017cszy kapita\u0142 ludzki, w tym na: s\u0142absze umiej\u0119tno\u015bci uczenia si\u0119, wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania, ni\u017csz\u0105 kreatywno\u015b\u0107, samodzielno\u015b\u0107 i innowacyjno\u015b\u0107. A s\u0105 to zdolno\u015bci kluczowe dla rozwoju nowoczesnej gospodarki opartej na wiedzy.<\/p>\n\n\n\n Oddzielnym zagadnieniem jest wkraczanie w \u017cycie zawodowe w okresie g\u0142\u0119bokiej recesji, co zgodnie z dost\u0119pnymi badaniami mo\u017ce mie\u0107 d\u0142ugotrwa\u0142y, negatywny wp\u0142yw na przysz\u0142e zarobki dzisiejszej m\u0142odzie\u017cy. Pensje os\u00f3b wkraczaj\u0105cych na rynek w niekorzystnych warunkach s\u0105 ni\u017csze \u015brednio od 3% do 8% w stosunku do tych os\u00f3b, kt\u00f3re wchodz\u0105 na rynek pracy w okresie prosperity, a r\u00f3\u017cnica utrzymuje si\u0119 nawet do dziesi\u0119ciu lat [14,15,16]. Wchodzenie na rynek pracy w czasie recesji wi\u0105\u017ce si\u0119 r\u00f3wnie\u017c z tak niekorzystnymi zjawiskami jak: zwi\u0119kszona \u015bmiertelno\u015b\u0107 w \u015brednim wieku, mniejsze prawdopodobie\u0144stwo zawarcia zwi\u0105zku ma\u0142\u017ce\u0144skiego lub partnerskiego, mniejsza dzietno\u015b\u0107 oraz wi\u0119ksze prawdopodobie\u0144stwo rozpadu zwi\u0105zku [17]. Wyniki bada\u0144 wskazuj\u0105, \u017ce dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy zawirowania gospodarcze \u2013 nawet postrzegane jako tymczasowe \u2013 mog\u0105 mie\u0107 trwa\u0142y i negatywny wp\u0142yw na ich \u017cycie i zdrowie.<\/p>\n\n\n\n Bior\u0105c pod uwag\u0119 r\u00f3\u017cne reakcje na zagro\u017cenie pandemiczne, konieczne jest wypracowanie zindywidualizowanych sposob\u00f3w pomocy i wsparcia w sytuacji pandemii i okresie kilku lat po niej. W tym celu konieczne jest odpowiednie identyfikowanie i monitorowanie przez rodzic\u00f3w, nauczycieli i psycholog\u00f3w:<\/p>\n\n\n\n Konieczne jest wsparcie psychiatrii dzieci\u0119cej. Konieczna jest te\u017c \u015bcis\u0142a wsp\u00f3\u0142praca \u015brodowiska medycznego z badaczami reprezentuj\u0105cymi nauki behawioralne i spo\u0142eczne. Dzieci, m\u0142odzie\u017c i ich rodzice powinni mie\u0107 zapewniony sta\u0142y dost\u0119p do opieki specjalistycznej zapewniaj\u0105cej zar\u00f3wno wsparcie psychologiczne, jak i odpowiednie leczenie.<\/p>\n\n\n\n \u015arodowisko psycholog\u00f3w i psychoterapeut\u00f3w podj\u0119\u0142o kilka inicjatyw w tym zakresie. Na przyk\u0142ad PTP (Polskie Towarzystwo Psychologiczne) publikuje list\u0119 psycholog\u00f3w \u2013 cz\u0142onk\u00f3w PTP, kt\u00f3rzy oferuj\u0105 bezp\u0142atn\u0105 pomoc psychologiczn\u0105 osobom wymagaj\u0105cym wsparcia w pandemii. Tak\u017ce stowarzyszenie psycholog\u00f3w i psychoterapeut\u00f3w \u201ePsychologowie dla spo\u0142ecze\u0144stwa<\/a>\u201d oferuje bezp\u0142atne wsparcie telefoniczne w trakcie pandemii. R\u00f3wnie\u017c na rz\u0105dowej stronie<\/a> dost\u0119pna jest informacja na temat tego, gdzie mo\u017cna otrzyma\u0107 pomoc.<\/p>\n\n\n\n Kluczow\u0105 rol\u0119 w \u0142agodzeniu l\u0119k\u00f3w odgrywa rozmowa o pandemii (zosta\u0142y opracowane specjalne wytyczne w tej sprawie [18]) oraz psychoedukacja (dostarczanie informacji na temat tego jak \u017cy\u0107 w pandemii, czy jak radzi\u0107 sobie ze stresem). Wa\u017cne jest te\u017c promowanie wiedzy na temat tego, jak wa\u017cne s\u0105: wprowadzenie i pilnowanie rutyn, aktywno\u015b\u0107 fizyczna, dbanie o dostarczanie pozytywnych do\u015bwiadcze\u0144 i dowarto\u015bciowanie samego siebie. To zadanie dla rodzic\u00f3w i szko\u0142y, ale tak\u017ce dla specjalist\u00f3w pedagog\u00f3w i psycholog\u00f3w. Warto r\u00f3wnie\u017c zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na takie inicjatywy jak ta<\/a> przygotowana przez pracownik\u00f3w Instytutu Psychologii UJ, gdzie znale\u017a\u0107 mo\u017cna szereg informacji dla rodzic\u00f3w i nauczycieli, jak radzi\u0107 sobie ze stresem, oraz wskaz\u00f3wki, kiedy, jak i gdzie szuka\u0107 pomocy. Ciekawym wydawnictwem, kt\u00f3re mo\u017ce dostarczy\u0107 nauczycielom i rodzicom wi\u0119cej wiadomo\u015bci o konsekwencjach pandemii dla psychologii i psychiki cz\u0142owieka jest r\u00f3wnie\u017c niedawno wydana ksi\u0105\u017cka \u201cCz\u0142owiek w obliczu pandemii\u201d [19].<\/p>\n\n\n\n Bior\u0105c pod uwag\u0119 ju\u017c teraz ewidentne negatywne skutki, zamykanie szk\u00f3\u0142 nie powinno by\u0107 pierwszym \u015brodkiem zaradczym wdra\u017canym przy ka\u017cdym wzro\u015bcie zachorowa\u0144. Je\u017celi jest to jednak konieczne, nale\u017cy zdecydowanie d\u0105\u017cy\u0107 do sprawnego i bezpiecznego otwierania szk\u00f3\u0142, gdy tylko sytuacja epidemiczna na to pozwala. Strategia tego procesu powinna opiera\u0107 si\u0119 na trzech filarach, o kt\u00f3re apelowa\u0142 nasz Zesp\u00f3\u0142 w Stanowisku nr 2<\/a> z 19 sierpnia 2020 roku [20] oraz eksperci ekonomii edukacji w li\u015bcie otwartym<\/a> z 30 listopada 2020 [21]. Te trzy filary to: zachowanie stosownego re\u017cimu sanitarnego, wprowadzenie nauczania hybrydowego<\/strong> (np. podzielenie zaj\u0119\u0107 szkolnych i tygodni szkolnych na stacjonarne i zdalne) oraz podej\u015bcie regionalne<\/strong> do wprowadzanych ogranicze\u0144 funkcjonowania. Strategia ta powinna by\u0107 wsparta przez Narodowy Program Szczepie\u0144 i now\u0105 strategi\u0119 testowania zgodn\u0105 ze Stanowiskiem nr 6<\/a> naszego Zespo\u0142u z 17 listopada 2020 roku [22].<\/p>\n\n\n\n W d\u0142u\u017cszej perspektywie konieczne b\u0119dzie zreformowanie program\u00f3w szkolnych, zmniejszenie zb\u0119dnej wiedzy, a po\u0142o\u017cenie nacisku na wykszta\u0142cenie umiej\u0119tno\u015bci jej zdobywania. W programach szkolnych powinny te\u017c si\u0119 pojawi\u0107 podstawowe wiadomo\u015bci o epidemiologii, higienie, profilaktyce zdrowotnej i szczepieniach. Kluczowe jest tak\u017ce nauczanie krytycznej analizy \u017ar\u00f3de\u0142, tak aby kolejne pokolenia potrafi\u0142y sprawnie odr\u00f3\u017cnia\u0107 nauk\u0119 od pseudonauki i prawd\u0119 od fa\u0142szu. Powinno si\u0119 te\u017c zwi\u0119kszy\u0107 wymiar zaj\u0119\u0107 rozwijaj\u0105cych umiej\u0119tno\u015bci spo\u0142eczne, takie jak wsp\u00f3\u0142praca i wzajemna solidarno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n Interdyscyplinarny zesp\u00f3\u0142 doradczy ds. COVID-19 powo\u0142ano w PAN 30 czerwca 2020 roku. Przewodnicz\u0105cym grupy jest prezes PAN prof. Jerzy Duszy\u0144ski, a jego zast\u0119pc\u0105 \u2013 prof. Krzysztof Pyr\u0107 (Uniwersytet Jagiello\u0144ski). Funkcj\u0119 sekretarza pe\u0142ni dr Anna Plater-Zyberk (Polska Akademia Nauk). Cz\u0142onkami zespo\u0142u s\u0105 ponadto:<\/p>\n\n\n\n \u2022 dr Aneta Afelt (Uniwersytet Warszawski), [1] Stavridou, A., Stergiopoulou, A. A., Panagouli, E., Mesiris, G., Thirios, A., Mougiakos, T., Troupis, T., Psaltopoulou, T., Tsolia, M., Sergentanis, T. N., & Tsitsika, A. (2020). Psychosocial consequences of COVID-19 in children, adolescents and young adults: A systematic review. Psychiatry and clinical neurosciences, 74(11), 615\u2013616<\/a>.<\/p>\n\n\n\n [2] Singh, S., Roy, D., Sinha, K., Parveen, S., Sharma, G., & Joshi, G. (2020). Impact of COVID-19 and lockdown on mental health of children and adolescents: A narrative review with recommendations. Psychiatry Research, 293(August), 113429<\/a>.<\/p>\n\n\n\n [3] Liu, J.J., Bao, Y., Huang, X., Shi, J., Lu, L., 2020. Mental health considerations for children quarantined because of COVID-19. Lancet. Child Adolesc. Health 4 (5),347\u2013349<\/a>. PubMed<\/p>\n\n\n\n [4] Shanahan, L., Steinhoff, A., Bechtiger, L., Murray, A. L., Nivette, A., Hepp, U., \u2026 Eisner, M. (2020). Emotional Distress in Young Adults during the COVID-19 Pandemic: Evidence of Risk and Resilience from a Longitudinal Cohort Study. Psychological Medicine<\/a>.<\/p>\n\n\n\n [5] Glowacz, F., & Schmits, E. (2020). Psychological distress during the COVID-19 lockdown: The young adults most at risk. Psychiatry Research, 293(May), 113486<\/a>.<\/p>\n\n\n\n [6] Lee, C., Cadigan, J., Rhew, I. (2020). Increases in Loneliness Among Young Adults During the COVID-19 Pandemic and Association With Increases in Mental Health Problems, Journal of Adolescent Health, 67, 5, 714-717<\/a>.<\/p>\n\n\n\n [7] Liang L, Ren H, Cao R et al. The effect of COVID-19 on youth mental health. Psychiatry Q. 2020; 91: 841\u2013852<\/p>\n\n\n\n [8] Jiao WY, Wang LN, Liu J, Fang SF, Jiao FY, Pettoello-Manto- vani M, Somekh E (2020) Behavioral and Emotional Disorders in Children during the COVID-19 Epidemic. J Pediatr 221(264\u2013 266):e261<\/p>\n\n\n\n [9] Beam, C. R., & Kim, A. J. (2020). Psychological sequelae of social isolation and loneliness might be a larger problem in young adults than older adults. Psychological Trauma: Theory, Research, Practice, and Policy, 12(S1), S58-S60<\/a>.<\/p>\n\n\n\n [10] Lee J (2020) Mental health effects of school closures during COVID-19. Lancet Child Adolesc Health<\/a>.<\/p>\n\n\n\n [11] Dalton, L., Rapa, E., & Stein, A. (2020) . Protecting the psychological health of children through effective communication about COVID-19. TNE LANCET, VOLUME 4, ISSUE 5<\/a>, P346-347. DOI<\/a>.<\/p>\n\n\n\n [12] Maldonado, J. and De Witte, K. (2020). The effect of school closures on standardised student test (20.17; KU Leuven Discussion Paper Series). KU Leuven \u2013 Faculty of Economics and Business<\/a>.<\/p>\n\n\n\n [13] Hanushek, E. A. and Woessmann, L. (2020). The economic impacts of learning losses (No. 225; OECD Education Working Papers)<\/a>. OECD Publishing.<\/p>\n\n\n\n [14] Wee, S.L. (2013) Born Under a Bad Sign: The Cost of Entering the Job Market During a Recession, Working Paper<\/a><\/p>\n\n\n\n [15] Andrews, D., Deutscher, N., Jonathan Hambur, J., and David Hansell, D. (2020), The career effects of labour market conditions at entry, OECD Productivity Working Papers, OECD Publishing, Paris<\/a> <\/p>\n\n\n\n [16] Philip Oreopoulos, P., von Wachter, T.M. and Heisz, A. (2012), The Short- and Long-Term Career Effects of Graduating in a Recession, American Economic Journal: Applied Economics, 4 (1): 1-29, DOI: 10.1257\/app.4.1.1<\/p>\n\n\n\n [17] Schwandt, H. and Till M. von Wachter, T.M. (2020), Socioeconomic Decline and Death: Midlife Impacts of Graduating in a Recession, NBER Working Paper No. 26638<\/a><\/p>\n\n\n\n [18] Dalton, L., Rapa, E., & Stein, A. (2020) . Protecting the psychological health of children through effective communication about COVID-19. TNE LANCET, VOLUME 4, ISSUE 5<\/a>, P346-347. DOI<\/a>.<\/p>\n\n\n\n [19] Kossowska, M., Letki, N., Zale\u015bkiewicz, T. and Wichary, S. (2000) Cz\u0142owiek w obliczu pandemii. Psychologiczne i spo\u0142eczne uwarunkowanie zachowa\u0144 w warunkach kryzysu zdrowotnego, ksi\u0105\u017cka 270 str., Wydawnictwo Smak S\u0142owa<\/p>\n\n\n\n [20] Zesp\u00f3\u0142 ds. Covid-19 przy Prezesie Polskiej Akademii Nauk, Stanowisko 2: Koronawirus a szko\u0142y: eksperci PAN apeluj\u0105 o noszenie maseczek<\/a><\/p>\n\n\n\n [21] Zesp\u00f3\u0142 ds. Covid-19 przy Prezesie Polskiej Akademii Nauk, Stanowisko 6: 2. Mo\u017cliwe konsekwencje pandemii COVID-19 dla edukacji dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/h2>\n\n\n\n
3. Co mo\u017cna zrobi\u0107?<\/h2>\n\n\n\n
Zapewnienie wsparcia psychologicznego i psychiatrycznego dzieciom i m\u0142odzie\u017cy oraz rodzicom<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Promowanie wiedzy o sposobach radzenia sobie ze stresem w pandemii<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Bezpieczne i sprawne uruchomienie edukacji<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
O zespole<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
\u2022 prof. Ma\u0142gorzata Kossowska (Uniwersytet Jagiello\u0144ski),
\u2022 prof. Rados\u0142aw Owczuk (Gda\u0144ski Uniwersytet Medyczny),
\u2022 dr hab. Anna Ochab-Marcinek (Instytut Chemii Fizycznej PAN),
\u2022 dr Wojciech Paczos (Instytut Nauk Ekonomicznych PAN, Cardiff University),
\u2022 dr hab. Magdalena Rosi\u0144ska (Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego \u2013 Pa\u0144stwowy Zak\u0142ad Higieny),
\u2022 prof. Andrzej Rychard (Instytut Filozofii i Socjologii PAN),
\u2022 dr hab. Tomasz Smiatacz (Gda\u0144ski Uniwersytet Medyczny).<\/p>\n\n\n\nLiteratura cytowana<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Jak w walce z epidemi\u0105 COVID-19 unika\u0107 ci\u0105g\u0142ego \u201erozpoznawania bojem\u201d, czyli o potrzebie nowej strategii testowania<\/a><\/p>\n\n\n\n